Ο ΝΕΟΦΑΝΗΣ ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ Ο ΨΑΡΑΙΟΣ (†1554) – Άρθρο του Θεολόγου Ηλία Δήμα

Το χωριό Ψάρι της Στυμφαλίας έχει προσφέρει στην Πατρίδα μας και στην Ορθοδοξία γενικότερα έναν Άγιο και μάλιστα έναν Νεομάρτυρα των πρώτων αιώνων της τουρκοκρατίας : Τον Άγιο Νικόλαο τον εξ ΙΧΘΥΟΣ - όπως έλεγαν παλαιότερα - τον «Ψαραίο», όπως λέμε σήμερα - τον ΝΕΟΦΑΝΗ, του οποίου το όμορφο εκκλησάκι στις δυτικές παρυφές του χωριού, αποτελεί τις τελευταίες δεκαετίες παγκορινθιακό προσκύνημα και τείνει να γίνει, με τις φιλότιμες προσπάθειες της τόσο δραστήριας αδελφότητας Ψαριωτών, πανελλήνιο προσκύνημα.

Ας μιλήσουμε όμως για τον Νεοφανή αυτόν Άγιο της Εκκλησίας μας. Λέμε «Νεοφανή», διότι αν και εμαρτύρησε την 14η Φεβρουαρίου 1554 στην Κωνσταντινούπολη, όμως ο Άγιος Νικόλαος ήταν άγνωστος, ακόμη και στη γενέτειρά του το Ψάρι, μέχρι το 1930. Από την αφάνεια εξήλθε ο Άγιος από τον τότε μητροπολίτη Θεσσαλιώτιδος και Φαναριοφαρσάλων Ιεζεκιήλ  (†1953), ο οποίος το 1928 βρήκε στην επί της Πίνδου διαλυμένην μονήν Αγίας Τριάδος Σιάμου, χειρόγραφο κώδικα, που περιείχε ακολουθίες δύο νεομαρτύρων, του Δαμιανού οσιομάρτυρος, που καταγόταν από το Μερίχοβο Καρδίτσης και του «εξ Ιχθύος» Νικολάου του Νεοφανούς, τον οποίο και κατ’ αρχάς εταύτησε με άλλον νεομάρτυρα Νικόλαο, αργότερα όμως διαπιστώθηκε ότι ανήκε στον δικό μας Άγιο Νικόλαο τον Ψαραίο. Η διαπίστωση έγινε επί τη βάσει του εγκωμιαστικού λόγου στον Άγιο, που υπήρχε στον ίδιο κώδικα. Συντάκτης του λόγου και ποιητής της ακολουθίας ήταν ο ιερομόναχος Δαμασκηνός ο Στουδίτης, κατόπιν Ιεράρχης Λιτής και Ρενδίνης της Μακεδονίας και εν συνεχεία Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Άρτης (†1577), ένας από τους πιο πεπαιδευμένους άνδρες του 16ου αιώνος και συγγραφέας του περίφημου «Θησαυρού του Δαμασκηνού», που είναι από τα πιο πνευματικά και πολυδιαβασμένα, μέχρι σήμερα, βιβλία.

Την όλη ακολουθία με το εγκώμιο εξέδωσε το 1930 ο Ιεζεκιήλ, επανεκδόθηκε δε το 1963 στην Κόρινθο και έτσι άρχισε από τριακονταετίας  περίπου στην ιδιαίτερη του πατρίδα, το Ψάρι, η τιμή του.

Σύμφωνα λοιπόν με την ακολουθία και το εγκώμιον, ο Άγιος γεννήθηκε εις την «παρά το Ζάρακι όρει» κώμην Ιχθύς, σημερινό Ψάρι Κορινθίας, από ευσεβείς γονείς Ιωάννην και Καλήν, άγνωστο πότε ακριβώς, πιθανόν στις αρχές του 16^ου  αιώνος. Υπό των  «του Θεού θείω φόβω κοσμουμένων» γονέων του, «ου μάλλον γάλακτι ή τη ορθοδόξω πίστει ανετρέφετο, εξ αυτών ως ειπείν των μητρικών ωδινών» (Εγκώμιο).  Όμως αυτούς τους ευσεβείς γονείς επρόκειτο ο Άγιος, να τους στερηθεί σε νεαρή ηλικία. Ήταν δώδεκα ετών όταν τους στερήθηκε και τους δύο, για να μείνει μόνος και μη μπορώντας να υποφέρει αυτή τη στέρηση ξενιτεύεται από την γενέτειρά του και με κάποιους συμπατριώτες του έρχεται στη Σηλυβρία της Προποντίδος (Ανατολ. Θράκη), που απείχε μιας ημέρας δρόμο από την Κωνσταντινούπολη.

Βρισκόμαστε στους σκοτεινούς χρόνους της τουρκικής δουλείας και μάλιστα κατά τον πρώτο αιώνα της. Το Γένος υφίσταται τα πάνδεινα και ο αναγκαστικός εξισλαμισμός, είναι ένα από τα μέσα που χρησιμοποίησαν οι πρώτοι Σουλτάνοι μετά την Άλωση, για να το αφανίσουν. Ιδίως πολλοί Χριστιανοί αναγκάστηκαν  να εξιλαμισθούν κατά τους χρόνους του Σελίμ Α΄του Θηριώδους (1512 – 1520), που συνέλαβε το σατανικό σχέδιο να εξισλαμίσει όλους τους κατοίκους της αυτοκρατορίας. Δεν γνωρίζουμε αν επί της βασιλείας του ή επί του υιού και διαδόχου του Σουλεϋμάν του Μεγαλοπρεπούς (1520-1566) ήρθε ο Άγιος στη Σηλυβρία.

Εκεί προσελήφθη ο Άγιος από κάποιο πλούσιο χριστιανό, που εκτίμησε το ήθος και την αρετή του και εργαζόταν ως υπηρέτης στο σπίτι και τα κτήματα του. Κατά τα χρόνια εκείνα ο Νικόλαος διακρινόταν για την αφοσίωσή του προς τον αφέντη του, αλλά και για την ειλικρίνειά του, τον φόβο του Θεού, την εγκράτεια του και την προσήλωσή του στην ορθόδοξο πίστη συνεχώς προόδευε στην αρετή. Πρέπει βέβαια και το περιβάλλον του κυρίου του να ήταν ανάλογο.

«Ούτω γουν καλώς εκτραφείς, και εις μέτρον ηλικίας πεφθακώς, νομίμω γυναικί συνεζεύχθη (παντρεύτηκε), και παίδων πατήρ γενόμενος, τοις οικείοις  ήθεσι και τοις του Χριστού διδάγμασι τούτοις ανέτρεφε» γράφει ο Συναξαριστής. Για τη συντήρηση της οικογένειας του - δεν εργαζόταν πλέον στην περιουσία του πλούσιου Χριστιανού, πουλάει διάφορα φαγώσιμα πράγματα  «εν τη λεωφόρω», πιθανόν στο δρόμο που οδηγούσε από την Σηλυβρία στην Κωνσταντινούπολη, χωρίς να γίνεται η εργασία του εμπόδιο στη φροντίδα για τη σωτηρία της ψυχής τους «άλλα διηνεκώς (συνεχώς) των πενήτων επιμελούμενος, ιλέου (ελεούσε) το Θείον ελεημοσύναις» (Εγκώμιο). Η αγάπη, η ειλικρίνεια και η τιμιότης του συντελούν στην πρόοδο της επιχειρήσεώς του, πράγμα που θα επισύρει τον φθόνο των μουσουλμάνων πωλητών, που δε θα διστάσουν να τον διαβάλουν ως υβριστήν του Μωάμεθ και με αυτή τη βαριά κατηγορία οδηγείται δεμένος στην Κωνσταντινούπολη.

Ήταν το 34ο έτος της βασιλείας του Σουλεϋμάν (1554), όταν ο Νικόλαος οδηγήθηκε ενώπιον του Επάρχου της Κων/πόλεως  Σινάν, ο οποίος «άνθρωπος ών τη φύσει, θηρίου δε μάλλον αγριότερος», είχε εξαπολύσει κύμα τρομοκρατίας εναντίον των Χριστιανών. Αξιοθαύμαστο το θάρρος και η αυταπάρνηση που θα επιδείξει ο Νικόλαος, και η περιγραφή της δίκης του και των βασανιστηρίων που ακολούθησαν θυμίζουν αρχαία μαρτυρολόγια της Εκκλησίας.

Ο Άγιος «μηδέν υποσταλείς, αληθώς εαυτόν χριστιανόν ωμολόγησε και την των ισμαηλιτών θρησκείαν ψευδή απήλεγξε» (Εγκώμιο).

Η όλη στάση του μάρτυρος εξαγρίωσε τον Σινάν, που διέταξε να ρίξουν στο έδαφος τον Άγιο «και ροϊνοις ράβδοις» (= με ράβδους ροδιάς) άρχισαν να τον χτυπούν και στα δύο του πόδια. Οι ραβδισμοί ήσαν τόσο δυνατοί, ώστε το αίμα έρρεε από τα νύχια των ποδιών και ο Άγιος ήταν αδύνατο να βαδίσει. Όμως τα πάντα υπομένει καρτερικώς, χωρίς κανένας στεναγμός να βγη από το στόμα του. Στη συνέχεια θα ριχθεί στη φυλακή σιδηροδέσμιος, όπου θα μείνει τέσσερες ημέρες διατηρώντας ακμαίο το φρόνημά του, ενώ παράλληλα δοξολογεί και ευχαριστεί το Θεό για όλα.

Αφού πέρασαν οι τέσσερες ημέρες οδηγείται και πάλι ενώπιον του Επάρχου, που τώρα χρησιμοποιεί αντί της βίας «θωπείας» και του υπόσχεται τιμές. Οι λόγοι του Σινάν δε βρίσκουν απήχησιν στα αυτιά του μάρτυρος, ο οποίος ομολογεί την πίστη του και διακηρύττει ότι είναι έτοιμος να υποστεί χάριν του Χριστού οποιαδήποτε ποινή και μαρτύριο. Ο Έπαρχος εξοργίζεται και διατάσσει να του βγάλουν τα ενδύματα, να του φορέσουν μια τρίχινη φόρμα και δεμένο με αλυσίδες να τον σύρουν διαπομπεύοντας τον δια των οδών της πόλεως, κηρύττοντας ότι, έτσι θα τιμωρείται καθένας που υβρίζει τον Μωάμεθ. Και «περιήγετο φαιδρώ τω προσώπω την λεωφόρον ελκόμενος» ο Άγιος.

Επειδή δε και αυτή η διαπόμπευση του ουδόλως τον απομάκρυνε της πίστεως, με διαταγή του Επάρχου ανάβεται φωτιά στον ιππόδρομο και σ’ αυτήν σύρουν τον μάρτυρα χωρίς αυτός να φέρει καμμιά αντίδραση. Ο Έπαρχος θα προσπαθήσει και πάλι  να πείσει τον Νικόλαο να αρνηθεί την πίστη του υπενθυμίζοντας του τη σύζυγό του και τα παιδιά του και την γλυκύτητα της ζωής και υποσχόμενος βασιλικές τιμές. Ο μάρτυς όμως, που είχε ενισχυθεί υπό της συζύγου του, ενώ ήταν στη φυλακή, απορρίπτει και πάλι τις προτάσεις και υποσχέσεις, οπότε ρίχνεται  αλυσοδεμένος στην πυρά. Ο Άγιος υπομένει καρτερικώς το μαρτύριο, που διαρκεί αρκετό χρόνο. Κάποτε όμως θα αισθανθεί τις δυνάμεις του να τον εγκαταλείπουν  και θα κλείνει, προς τα δεξιά. Τότε «ο σπεκουλάτωρ τας αλύσεις τείνας (= αφού παραμέρισε τις αλυσίδες που είχε στο λαιμό ακόμη ο Άγιος) … ξίφει την αγίαν αυτού κεφαλήν απέτεμε και ούτως ο γενναίος μάρτυς την ψυχήν εις χείρας Θεού παρέθετο» (Εγκώμιο).

Για μεγαλύτερο χλευασμό του μάρτυρος, στην πυρά έρριξαν και οστά σκυλιών και ψόφια σκυλιά. Απ’ όλο το σώμα του Αγίου, το οποίο «τη φλογί καταναλωθέν, κόνις εγένετο», διασώθηκε η αγία κάρα του, την οποία αγόρασε πιστός χριστιανός αντί είκοσι χρυσών νομισμάτων, για να μεταφερθεί στην Ιερά Μονή οσίου Αθανασίου των Μετεώρων, όπου μέχρι σήμερα βρίσκεται θαυματουργούσα.

Το Μαρτύριο του Αγίου έγινε στις 14 Φεβρουαρίου του 1554, η δε ακολουθία και το εγκώμιό του γράφτηκαν ύστερα από 4 χρόνια το 1558, νωρίς δηλαδή.

Αυτός υπήρξε ο Άγιος Νεομάρτυς Νικόλαος ο Ψαραίος, ο οποίος ύστερα από αφάνεια τεσσάρων αιώνων, άρχισε να γίνεται γνωστός από το 1930, ενώ η τιμή του στο Ψάρι της Στυμφαλίας άρχισε ουσιαστικά προ  30ετίας, είναι δε πολύ επαινετή η προσπάθεια της δραστηριότατης αδελφότητας Ψαραίων, που από τότε αγωνίζεται να κάνει πανελληνίως και παγκοσμίως γνωστό τον Άγιο, ο οποίος τιμάται την επέτειο του μαρτυρίου του 14^η Φεβρουαρίου και την 1^η Κυριακή του Ιουνίου, με θρησκευτικές εκδηλώσεις και πανηγυρικότερο τρόπο.

--------------
Σ.Σ. Η αδελφότης Ψαραίων μετέφερε δύο φορές, το 1992 και 1994 την κάρα του αγίου στο Ψάρι και την Κορινθία γενικότερα. Επίσης έχει κυκλοφορήσει σ’ όλο τον κόσμο μια μαγνητοταινία με το βίο του Αγίου Νικολάου, του συντάκτη του άρθρου αυτού και μια βιντεοταινία 3ωρη, όπου καταγράφεται η πρώτη μεταφορά της κάρας του αγίου στην Κορινθία.

ΣΗΜ : Το παραπάνω άρθρο του αείμνηστου Θεολόγου Ηλία Δήμα δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο περιοδικό της Στυμφαλίας & του Φενεού «ΑΙΠΥΤΟΣ» (διπλό τεύχος 21-22, χειμώνας -Άνοιξη 2000).
Έχει διατηρηθεί η ορθογραφία και το συντακτικό του αρχικού κειμένου.

Επιστροφή